مهدی بیگی
کم‌آبی به بزرگترین کابوس تولیدکنندگان مناطق سنتی کشت پسته تبدیل شده است. درحالی کهمالکان چاه‌های قانونی در دشت‌های پسته از برداشت آب منع شده‌اند؛ چاه‌های غیرمجاز با وسعت خود بر بحران کم‌آب این مناطق دامن می‌زند. در پی برداشت مفرط از منابع زیرزمینی اکنون سطح آب‌ها در مناطق پسته خیز به شدت پایین آمده و در واقع عملا مناطق سنتی کشت پسته ایران به ویژه در استان کرمان، به دلیل وضع آب در شرایط بحرانی به سر می‌برند. از سوی دیگر رشدهزینه‌های تولید رقابت‌پذیری پسته ایران را سخت‌تر کرده است. هفته‌نامه "دنیای سبز" شرایط و موانع تولید این محصول گرانبها را درگفتگو با حمید فیضی دبیر کل انجمن پسته ایران مورد بررسی قرارداده که در ادامه می‌خوانید.


پسته به عنوان مهمترین محصول کشاورزی صادراتی کشور همواره مورد توجه بوده و سهم 11درصدی در ارزآوری کشور داشته است. اما به‌رغم اهمیت آن، برای رفع موانع تولید این محصول اقدام خاصی صورت نگرفته وتولیدکنندگان پیوسته گلایه‌مند هستند. شما بزرگترین مشکل این بخش را چه می‌دانید؟

آب به بزرگترین کابوس تولیدکنندگان مناطق سنتی کشت پسته تبدیل شده است. مواجهه با بحران آب در حالی است که بسیاری از دشت‌های مناطق اصلی تمرکز باغات کشور، از چند دهه قبل جزو دشت‌های ممنوعه بوده‌اند. به‌رغم این موضوع، روند حفر چاه به صورت چاه‌های غیرمجاز یا حتی مجاز با پروانه دولتی در این مناطق ادامه یافته است. اگر به آمارها و گزارش‌های وزارت نیرو هم توجه شود خود وزارتخانه هم اعلام می‌کند که طی چند دهه گذشته تعداد چاه‌های غیرمجاز در مناطق پسته کاری بویژه استان کرمان به عنوان بافت سنتی پسته ایران به شدت افزایش پیدا کرده است.

به دلیل مدیریت نامناسب منابع آب و عدم صیانت از حقوق مالکین منابع آب قانونی (چاه‌های قانونی)، دشت‌های پسته کاری کشورمان از لحاظ آب به شدت در شرایط بحرانی قرار گرفته‌اند و کسانی که به صورت قانونی و حتی قبل از ممنوعه شدن دشت اقدام به حفر چاه و در واقع مالکیت منابع آب در حوزه خودشان کرده‌اند، اکنون در معرض و آستانه نابودی سرمایه‌گذاری‌های خود قرار دارند. بنابراین یکی از مهمترین مشکلات پسته کاری ایران آب است.

 آیا بحران آبی که به آن اشاره کردید برجسته‌تر از وجود رقیبمان در بازارهای بین‌المللی است؟

قطعا همینگونه است، بزرگترین ضربه وارده به صنعت پسته ایران از داخل کشور بوده است و نه از ناحیه وجود رقیبی چون آمریکا!

نابودی منابع آب کشورمان ربطی به رقبای خارجی ندارد. نابودی منابع آب مرتبط با نحوه مدیریت براین منابع بوده است. وقتی یک دشتی ممنوعه اعلام می‌شود و یک تشکیلات کاملا قانونی با اختیارات قانونی در کشور وجود دارد انتظار این است که آن تشکیلات بتواند از حقوق حقه مالکین منابع آب حفاظت بکنند. در چنین شرایطی و به‌رغم ممنوعیت، چاه‌های غیر مجاز در عرصه دشت به تعداد بسیار زیاد حفر می‌شود این ناشی از مدیریت نامناسب است. اینکه بهره‌برداران ما در این رویداد چه  نقشی داشته‌اند مساله دیگری است اما واقعیت این است که ما نمی‌توانیم یک حقوقی را که قانون در اختیار بهره‌برداران قانونی گذاشته است را با نظارت ناکافی و مدیریت نامناسب به نابودی بکشانیم و در عین حال هیچ مسوولیتی هم در قبال میزان خسارتشان نداشته باشیم.  

در واقع فاجعه مذکور در منابع آب در شرایطی اتفاق افتاده است که وزارت نیرو با تبعیت از قانون و قاعده لاضرر و لاضرار از سال 53 هرگونه بهره‌برداری از منابع دشت‌های عمده پسته‌کاری کشور مثل دشت رفسنجان و مدتی بعد در سایر دشت‌های استان کرمان را ممنوع اعلام کرد در صورتی که پس از اعلام ممنوعیت دشت، تعداد چاه‌های غیرمجاز در برخی دشت‌ها به سه برابر چاه‌های مجاز رسید.

  بنابراین ما اعتقاد داریم که در واقع آن چیزی که الان توسط مدیران و سازمان‌های مسوول در بحث مدیریت منابع آب باید اجرا شود، رعایت قانون براساس تکالیف قانونی است.

ما در این رابطه چند پیشنهاد داریم: اولین پیشنهاد ما ایجاد بازار آزاد مبادله و خرید و فروش مجوزه‌های بهره‌برداری قانونی موجود از منابع آبی است و دوم خودداری مسوولان و سازمان‌های ذیربط از صدور هرگونه مجوز جدید برداشت از منابع آبی در دشت‌های ممنوعه تحت هرعنوانی و از جمله شرب وصنعت است.

پیشنهاد دیگرمان انتقال آب از خارج از حوزه استان کرمان به داخل استان در صورت داشتن توجیه اقتصادی و از همه مهم‌تر حفظ حقوق حقابه برانی است که در نتیجه انتقال آب از آن حوزه، متضرر می‌شوند.

خاطرنشان می‌کنم، با شرایط فعلی دیگر به بالاترین رکورد تولید که در حد 267 هزار تن و در سال 1386 بود؛ نخواهیم رسید، بررسی‌ها روند رو به کاهش تولید را نشان می‌دهد، دلیلش هم کاهش بهره‌وری باغات به دلیل مسایل آب بوده است.


 برخی معتقدند با افزایش تولید پسته در آمریکا زنگ هشدار برای ایران به صدا درآمده و این امر می‌تواند پایان راهی برای کشورمان باشد. آیا با وجود این موانع می‌توان برای این محصول گرانبهای ایران سال‌های درخشانی را متصور بود؟

پارسال تولید پسته در دنیا در بالاترین حد خود بوده است. امریکا با احتساب مانده محصول سال قبلش حدود 270 هزار تن و ایران  170-160 هزار تن محصول داشته‌اند و در مجموع حدود 440 هزار تن پسته به دنیا عرضه شده است. جالب اینکه با این حجم از عرضه، قیمت جهانی پسته هم به بالاترین رکورد دست یافت. علت این امر نیز به افزایش تقاضای جهانی برمی‌گردد. حتی در سالمحصولی گذشته به رغم تحریم‌ها بخش عمده پسته تولیدی ایران با بهترین قیمت صادر شد که نشان از تقاضای بالای جهانی است.

بنابراین اگر در بازار بین‌الملل به آمریکا به عنوان یک رقیب نگاه کنیم این یک رقابت خوب است، اتفاقا ما این رقابت را بهتر از انحصار می‌دانیم چون ورود آمریکایی‌ها به عرصه رقابت جهانی منجر به تبلیغ آنها به اشکال مختلف شد و به کمک ایران مصرف در دنیا افزایش یافت. چنین رقابتی را بهتر از انحصار می‌دانیم. ایران حدود 100 سال و امریکا 30 سال تجربه تجاری‌سازی پسته را دارند واین دو کشور در این مدت توانسته‌اند بازار بزرگی را برای پسته به وجود بیاورند. بازاری که تشنه پسته است. بالا بودن قیمت پسته به‌رغم بالا بودن عرضه نیز گواه همین مدعاست.

  اما آنچه که یک صنعت مثل پسته را هدایت می‌کند بحث عرضه و تقاضاست. ایرانی‌ها می‌توانند با کمک مسوولان و سیاستگذاران مشکلاتشان را حل کنند. ما معتقدیم که راه حل برون رفت ایران از وضعیت فعلی تولید در مناطق سنتی، توسعه باغات در مناطق جدید با پتانسیل آب، خاک و شرایط اقلیمی متناسب با کشت پسته است. به جز خط ساحلی جنوب و شمال سایر نقاط کشورمان امکان کشت پسته را دارند.

باید یک مطالعات دقیق توسط وزارت جهادکشاورزی انجام و مناطق مستعد شناسایی شده و دولت در این مناطق امور زیربنایی توسعه باغات پسته مانند تسطیح اراضی، انتقال آب و تامین آب را انجام دهد و در اختیار افراد، سرمایه‌گذران و تعاونی‌ها قرار بدهد تا باغات مدرن و تجاری در آنها ایجاد شود.

آیا برنامه‌ای برای اصلاح باغات سنتی تدوین نشده است؟

انجمن پسته ایران یک طرح پایلوت ایجاد باغ مدرن و تجاری به سبک باغات کالیفرنیا در ایران را آماده کرده است که آن‌را به مقامات و وزارت جهادکشاورزی هم ارایه کرده‌ایم، فعالان و سرمایه‌گذاران در این حوزه را تشویق می‌کنیم که در این بخش سرمایه‌گذاری کنند. البته در ایران باغات خوبی داریم که در حد باغات کالیفرنیا هستند مثلا در فیض‌آباد خراسان باغات بسیار مدرنی داریم البته مثل آنها مکانیزه نیستند. در همین کرمان که سنتی است هم هنوز باغات خوب پیدا می‌شوند.

  خلاء موجود، مطالعه ملی در زمینه مناطق مستعد و دوم ایجاد امکانات زیربنایی برای تشویقسرمایه‌گذاران است. به اعتقاد ما پهنه جغرافیایی و اقلیم ایران با این پتانسیلی که دارد اگر برنامه‌ریزی مناسب برای آن شود قابلیت ایجاد باغات جدید، مدرن و اقتصادی خواهد داشت.

به رغم رکود اقتصادی دنیا، پسته اقتصادی‌ترین محصول آمریکا بوده و بیشترین توسعه را هم در بخش باغ‌ها داشته است. علت این امر به اقتصادی بودن این محصول بر می‌گردد. حتی امریکایی‌ها پیش‌بینی می‌کنند که تا سال 2018 تولیدشان به حدود 400 هزار تن برسد.

 پس باید سرمایه‌گذاری برای توسعه باغات انجام شود که اولا جایگزین باغات سنتی دچار معضل کم آبی شود و ثانیا سطح تولیدمان را مطابق با تقاضا رشد دهیم. چرا که به اعتقاد ما هنوز بازار کشش افزایش تولید را دارد.

منبع: دنیای سبز