کنترل کیفیت مواد غذایی چیست؟ کنترل کیفیت مواد غذایی مجموعهای از روشها، بررسیها، آزمونها و اقدامات کنترلی است که برای اطمینان از مطابقت مواد اولیه، فرآیند تولید و محصول نهایی با مشخصات فنی، الزامات قانونی، استانداردهای تعیینشده و معیارهای ایمنی و کیفیت انجام میشود. این فرآیند فقط به آزمایش محصول نهایی محدود نیست و میتواند از زمان ورود مواد اولیه به کارخانه تا تولید، بستهبندی، نگهداری و عرضه محصول ادامه داشته باشد.
در صنایع غذایی، کیفیت و ایمنی ارتباط مستقیمی با سلامت مصرفکننده، ماندگاری محصول، ثبات ویژگیهای حسی و فنی، کاهش ضایعات و انطباق با الزامات قانونی دارد. به همین دلیل، کنترل کیفیت باید به شکل برنامهریزیشده و مستمر انجام شود و نتایج آن در تصمیمگیری درباره مواد اولیه، فرآیند تولید و محصول نهایی مورد استفاده قرار گیرد.

کنترل کیفیت مواد غذایی چیست؟
کنترل کیفیت مواد غذایی یا Food Quality Control که به اختصار QC نیز نامیده میشود، به مجموعه اقداماتی گفته میشود که برای بررسی و کنترل ویژگیهای مواد غذایی و اطمینان از انطباق آنها با معیارهای از پیش تعیینشده انجام میگیرد.
این معیارها میتوانند شامل ویژگیهای ظاهری، فیزیکی، شیمیایی، میکروبی، حسی، ترکیبات محصول، وزن یا حجم، شرایط بستهبندی، شرایط نگهداری و سایر مشخصات تعریفشده برای محصول باشند.
بنابراین وقتی درباره کنترل کیفیت مواد غذایی چیست صحبت میکنیم، منظور تنها یک آزمایش در آزمایشگاه نیست. کنترل کیفیت یک فرآیند چندمرحلهای است که باید متناسب با نوع ماده غذایی، فرآیند تولید، خطرات احتمالی و مشخصات محصول طراحی شود.
اهمیت کنترل کیفیت مواد غذایی چیست؟
مواد غذایی در مراحل مختلف تولید، فرآوری، بستهبندی، حملونقل و نگهداری میتوانند تحت تأثیر عوامل مختلف قرار بگیرند. بنابراین تولید یک محصول یکنواخت و قابل قبول نیازمند کنترل مداوم مواد اولیه و فرآیند تولید است.
هدف کنترل کیفیت مواد غذایی فقط افزایش کیفیت ظاهری محصول نیست. این سیستم به شناسایی انحرافات، کنترل خطرات و بررسی انطباق محصول با الزامات مشخص کمک میکند.
مهمترین اهداف کنترل کیفیت مواد غذایی
- بررسی مطابقت مواد اولیه با مشخصات تعیینشده
- کنترل یکنواختی محصول در تولیدهای مختلف
- شناسایی خطرات و آلودگیهای احتمالی
- کنترل ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی محصول
- کنترل وضعیت میکروبی محصول در موارد لازم
- کاهش تولید محصولات خارج از مشخصات
- کاهش ضایعات و دوبارهکاری
- کنترل شرایط فرآیند تولید
- اطمینان از انطباق محصول با مشخصات فنی و الزامات مربوطه
- کمک به حفظ کیفیت محصول در طول دوره نگهداری
تفاوت کیفیت و ایمنی مواد غذایی
کیفیت و ایمنی مواد غذایی به یکدیگر مرتبط هستند اما دقیقاً یک مفهوم نیستند. ایمنی مواد غذایی بیشتر به جلوگیری از خطراتی مربوط میشود که میتوانند برای مصرفکننده زیانآور باشند، در حالی که کیفیت میتواند طیف گستردهتری از ویژگیهای محصول مانند ظاهر، طعم، بافت، ترکیب، یکنواختی و سایر مشخصات مورد انتظار را دربر بگیرد.
در عمل، یک برنامه کنترل کیفیت در صنایع غذایی باید با توجه به ماهیت محصول و ریسکهای آن طراحی شود و در موارد لازم، کنترلهای مرتبط با ایمنی غذا را نیز دربرگیرد.
مراحل کنترل کیفیت مواد غذایی
مراحل کنترل کیفیت مواد غذایی به نوع محصول و فرآیند تولید وابسته است، اما در بسیاری از واحدهای صنایع غذایی میتوان آن را در چند مرحله اصلی بررسی کرد.
۱. تعیین مشخصات و معیارهای پذیرش
پیش از انجام کنترل باید مشخص شود محصول مطلوب چه ویژگیهایی دارد. این مشخصات میتواند شامل ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی، میکروبی، حسی، وزن، بستهبندی مواد غذایی، شرایط نگهداری و سایر الزامات اختصاصی محصول باشد.
۲. کنترل مواد اولیه
کیفیت محصول نهایی تا حد زیادی به کیفیت مواد اولیه وابسته است. بنابراین مواد اولیه هنگام دریافت باید بر اساس برنامه نمونهبرداری مواد غذایی و معیارهای تعیینشده بررسی شوند.
۳. کنترل فرآیند تولید
در این مرحله پارامترهای مهم فرآیند در نقاط تعیینشده پایش میشوند. هدف این است که انحرافات فرآیند قبل از تبدیل شدن به مشکل محصول نهایی شناسایی شوند.
۴. کنترل محصول نهایی
پس از تولید، محصول نهایی با توجه به مشخصات فنی و برنامه کنترل کیفیت ارزیابی میشود. نوع آزمونها و حدود پذیرش باید بر اساس ماهیت محصول و الزامات مربوط به آن تعیین شده باشد.
۵. ثبت، تحلیل و اقدام اصلاحی
نتایج آزمونها و کنترلها باید ثبت و بررسی شوند. در صورت مشاهده عدم انطباق، علت مشکل باید بررسی و در صورت نیاز اقدام اصلاحی و پیشگیرانه تعریف شود.

کنترل کیفیت مواد اولیه در صنایع غذایی
کنترل کیفیت مواد اولیه یکی از مراحل مهم در زنجیره تولید مواد غذایی است. مواد اولیه نامناسب میتوانند حتی در صورت عملکرد صحیح خط تولید، کیفیت محصول نهایی را تحت تأثیر قرار دهند.
بسته به نوع ماده اولیه، کنترل میتواند شامل بررسی ظاهر، رنگ، بو، وضعیت بستهبندی، مشخصات فیزیکی، ترکیبات شیمیایی، وضعیت میکروبی و سایر آزمونهای موردنیاز باشد.
برای مثال، معیارهای کنترل یک ماده اولیه خشک با معیارهای کنترل شیر، روغن، گوشت، غلات، میوه، سبزی، افزودنی غذایی یا مواد اولیه بستهبندی یکسان نیست. به همین دلیل نمیتوان یک فهرست ثابت از آزمونها را برای همه مواد غذایی در نظر گرفت.
کنترل کیفیت در خط تولید مواد غذایی
کنترل کیفیت در خط تولید به پایش پارامترهایی گفته میشود که در طول فرآیند تولید میتوانند بر کیفیت یا ایمنی محصول اثر بگذارند.
این کنترلها ممکن است شامل بررسی دما، زمان فرآیند، فشار، رطوبت، وزن، غلظت، pH یا سایر پارامترهای اختصاصی فرآیند باشند. مقدار و نوع این کنترلها باید بر اساس محصول و فرآیند واقعی تولید تعیین شود.
چرا کنترل حین فرآیند اهمیت دارد؟
اگر مشکل تنها پس از پایان تولید شناسایی شود، ممکن است حجم قابل توجهی از محصول تحت تأثیر قرار گرفته باشد. پایش حین فرآیند کمک میکند انحرافات زودتر شناسایی شوند و امکان اصلاح فرآیند پیش از تولید محصول نامنطبق فراهم شود.
کنترل کیفیت محصول نهایی
کنترل کیفیت محصول نهایی مرحلهای است که در آن محصول تولیدشده با مشخصات تعریفشده برای همان محصول مقایسه میشود.
این بررسی میتواند بسته به محصول شامل کنترل ظاهر، وزن یا حجم، ویژگیهای فیزیکی، ترکیبات شیمیایی، ویژگیهای میکروبی، ویژگیهای حسی و وضعیت بستهبندی باشد.
نکته مهم این است که نتیجه یک آزمون به تنهایی نمیتواند کیفیت تمام جنبههای یک ماده غذایی را مشخص کند. برنامه کنترل کیفیت باید مجموعهای از شاخصهای متناسب با محصول را در نظر بگیرد.
آزمایشهای کنترل کیفیت مواد غذایی
آزمایش کنترل کیفیت مواد غذایی بر اساس نوع محصول، مواد اولیه، فرآیند تولید و خطرات احتمالی انتخاب میشود. آزمونها را میتوان بهصورت کلی در گروههای فیزیکی، شیمیایی، میکروبی و حسی دستهبندی کرد.
| نوع آزمون | نمونه شاخصهای قابل بررسی | هدف کلی |
|---|---|---|
| فیزیکی | وزن، اندازه، رطوبت، بافت و ویژگیهای فیزیکی مرتبط | بررسی ویژگیهای فیزیکی محصول |
| شیمیایی | pH، ترکیبات، رطوبت، چربی و سایر شاخصهای مرتبط | بررسی ترکیب و مشخصات شیمیایی |
| میکروبی | شمارش یا شناسایی میکروارگانیسمهای موردنظر | ارزیابی وضعیت میکروبی محصول |
| حسی | رنگ، بو، طعم، ظاهر و بافت | ارزیابی ویژگیهای حسی |

آزمونهای فیزیکی مواد غذایی
آزمونهای فیزیکی برای اندازهگیری یا بررسی ویژگیهایی انجام میشوند که با خصوصیات فیزیکی محصول ارتباط دارند. نوع این آزمونها به ماهیت ماده غذایی بستگی دارد.
اندازهگیری وزن، ابعاد، رطوبت، بافت، ویسکوزیته یا سایر ویژگیهای فیزیکی میتواند در برخی محصولات بخشی از برنامه کنترل کیفیت باشد. انتخاب هر آزمون باید بر اساس مشخصات محصول و روش آزمون معتبر انجام شود.
آزمونهای شیمیایی مواد غذایی
آزمونهای شیمیایی برای بررسی ترکیبات و شاخصهای شیمیایی مواد غذایی انجام میشوند. این آزمونها میتوانند در کنترل مواد اولیه، پایش فرآیند، کنترل محصول نهایی و بررسی انطباق محصول کاربرد داشته باشند.
بسته به محصول ممکن است شاخصهایی مانند pH، رطوبت، چربی، پروتئین، خاکستر، نمک، قند یا سایر ترکیبات اختصاصی مورد بررسی قرار گیرند. همه این آزمونها برای تمام محصولات لازم نیستند و انتخاب آنها باید بر اساس مشخصات محصول انجام شود.
آزمونهای میکروبی مواد غذایی
آزمون میکروبی مواد غذایی برای بررسی وضعیت میکروبی محصول و ارزیابی وجود یا مقدار میکروارگانیسمهای موردنظر در شرایط تعریفشده انجام میشود.
نوع آزمون میکروبی باید متناسب با محصول، فرآیند تولید، شرایط نگهداری و الزامات مربوط به آن انتخاب شود. بنابراین نمیتوان یک آزمایش میکروبی واحد را برای همه مواد غذایی مناسب دانست.
آزمونهای حسی مواد غذایی
ارزیابی حسی یکی از ابزارهای مهم برای بررسی ویژگیهایی مانند ظاهر، رنگ، بو، طعم و بافت است. این نوع ارزیابی میتواند برای کنترل یکنواختی محصول و مقایسه آن با ویژگیهای مورد انتظار استفاده شود.
آزمون حسی باید با روش مشخص و شرایط کنترلشده انجام شود؛ زیرا نتیجه ارزیابی حسی میتواند تحت تأثیر شرایط آزمون و ویژگیهای ارزیاب قرار گیرد.
نمونهبرداری در کنترل کیفیت مواد غذایی
هیچ برنامه کنترل کیفیتی بدون نمونهبرداری مناسب نمیتواند نتیجه قابل اتکایی داشته باشد. نمونه باید به شکلی انتخاب و جابهجا شود که تا حد امکان نماینده محموله یا سری تولید مورد بررسی باشد.
اصول مهم نمونهبرداری
- تعریف جامعه یا محموله مورد بررسی
- تعیین روش و تعداد نمونهها
- جلوگیری از آلودگی یا تغییر نمونه هنگام برداشت
- برچسبگذاری و ثبت مشخصات نمونه
- رعایت شرایط مناسب انتقال و نگهداری نمونه
- استفاده از روش نمونهبرداری متناسب با نوع محصول
- ثبت کامل اطلاعات و نتایج آزمون
انتخاب طرح نمونهبرداری به نوع محصول، هدف آزمون، اندازه محموله، روش آزمون و الزامات مربوطه وابسته است و نباید برای همه محصولات یکسان در نظر گرفته شود.
نقش HACCP در کنترل کیفیت و ایمنی مواد غذایی
HACCP یا سیستم تجزیه و تحلیل خطر و نقاط کنترل بحرانی، یک رویکرد پیشگیرانه برای شناسایی و کنترل خطرات مرتبط با ایمنی مواد غذایی است. این رویکرد با کنترل خطرات در مراحل مختلف فرآیند تولید ارتباط دارد.
در یک سیستم مدیریت ایمنی غذا، کنترل فرآیند اهمیت زیادی دارد؛ زیرا هدف این است که مراحل یا فعالیتهایی که میتوانند بر ایمنی غذا اثر بگذارند شناسایی و مدیریت شوند. راهنمای FAO نیز بر کنترل عملیات و مدیریت مراحل مؤثر بر ایمنی غذا تأکید میکند.
خطرات اصلی در صنایع غذایی
- خطرات بیولوژیکی: مانند برخی میکروارگانیسمهای بیماریزا
- خطرات شیمیایی: مانند برخی آلایندهها یا باقیماندههای نامطلوب
- خطرات فیزیکی: مانند ورود اجسام خارجی به محصول
HACCP و کنترل کیفیت دقیقاً معادل یکدیگر نیستند؛ HACCP بیشتر بر شناسایی و کنترل خطرات ایمنی غذا تمرکز دارد، در حالی که کنترل کیفیت میتواند دامنه وسیعتری از ویژگیهای محصول را شامل شود.

ISO 22000 و کنترل کیفیت مواد غذایی
ISO 22000 یک استاندارد بینالمللی برای سیستم مدیریت ایمنی مواد غذایی است. این استاندارد برای سازمانهای فعال در زنجیره غذا طراحی شده و رویکردی سیستماتیک برای شناسایی و کنترل خطرات ایمنی غذا ارائه میکند.
ISO 22000 با اصول HACCP و برنامههای پیشنیاز مرتبط است و میتواند در سازمانهایی با اندازه و فعالیتهای متفاوت در زنجیره غذا مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین وجود یک سیستم ISO 22000 را نباید به معنای انجام نشدن سایر فعالیتهای کنترل کیفیت دانست. سیستم مدیریت ایمنی غذا و فعالیتهای کنترل کیفیت میتوانند در کنار یکدیگر قرار گیرند و هرکدام نقش متفاوتی در مدیریت محصول و فرآیند داشته باشند.
تفاوت QA و QC در صنایع غذایی چیست؟
یکی از پرسشهای رایج در صنعت غذا، تفاوت بین QA و QC است. این دو مفهوم به هم مرتبطاند اما رویکرد یکسانی ندارند.
| موضوع | QC؛ کنترل کیفیت | QA؛ تضمین کیفیت |
|---|---|---|
| تمرکز اصلی | کنترل و ارزیابی محصول و فرآیندهای مشخص | ایجاد و مدیریت سیستمی برای پیشگیری از مشکلات کیفیت |
| آزمایش محصول | بخش مهمی از فعالیتها | تمرکز مستقیم آن الزاماً بر آزمایش محصول نیست |
| مستندسازی | ثبت نتایج کنترل و آزمونها | مدیریت فرآیندها، روشها و الزامات سیستم |
| هدف | شناسایی عدم انطباق و کنترل کیفیت | پیشگیری و ایجاد اطمینان از عملکرد مناسب سیستم |
در یک کارخانه مواد غذایی، QA و QC میتوانند مکمل یکدیگر باشند. QC داده و نتیجه کنترل و آزمون را فراهم میکند و QA به مدیریت و بهبود سیستم کیفیت کمک میکند.
آزمایشگاه کنترل کیفیت مواد غذایی چه وظایفی دارد؟
آزمایشگاه کنترل کیفیت مواد غذایی یکی از بخشهای مهم در بسیاری از واحدهای تولیدی است و وظایف آن با توجه به نوع محصول و دامنه فعالیت مجموعه تعیین میشود.
وظایف متداول آزمایشگاه کنترل کیفیت
- دریافت و آمادهسازی نمونهها
- انجام آزمونهای تعریفشده
- ثبت و نگهداری نتایج آزمایشها
- بررسی نتایج در برابر معیارهای پذیرش
- گزارش موارد خارج از مشخصات
- همکاری با واحد تولید برای بررسی مشکلات
- کنترل شرایط و عملکرد تجهیزات آزمایشگاهی
- استفاده از روشهای آزمون معتبر و مناسب
دقت نتایج آزمایشگاهی به عواملی مانند روش آزمون، نمونهبرداری، شرایط نگهداری نمونه، وضعیت تجهیزات و اجرای صحیح روش بستگی دارد؛ بنابراین صرف داشتن تجهیزات آزمایشگاهی به معنای داشتن یک سیستم کنترل کیفیت مؤثر نیست.
مزایای کنترل کیفیت مواد غذایی برای کارخانه و مصرفکننده
اجرای صحیح کنترل کیفیت میتواند هم برای تولیدکننده و هم برای مصرفکننده اهمیت داشته باشد. مهمترین مزایا عبارتاند از:
- کاهش احتمال عرضه محصول خارج از مشخصات
- شناسایی زودتر مشکلات فرآیند تولید
- کاهش ضایعات و هزینههای ناشی از تولید نامنطبق
- افزایش یکنواختی محصولات
- کمک به حفظ کیفیت محصول در طول تولید و نگهداری
- کمک به کنترل خطرات مرتبط با ایمنی مواد غذایی
- بهبود قابلیت ردیابی و مستندسازی
- افزایش اطمینان از انطباق با الزامات تعیینشده
چکلیست کنترل کیفیت مواد غذایی
برای طراحی یک برنامه عملیاتی کنترل کیفیت میتوان موارد زیر را به عنوان چارچوب اولیه در نظر گرفت. جزئیات نهایی باید متناسب با محصول و فرآیند تولید تعیین شود.
- تعریف مشخصات فنی محصول
- شناسایی مواد اولیه و معیارهای پذیرش آنها
- تعیین نقاط مهم کنترل در فرآیند تولید
- تعریف روش نمونهبرداری
- تعیین آزمونهای فیزیکی موردنیاز
- تعیین آزمونهای شیمیایی موردنیاز
- تعیین آزمونهای میکروبی موردنیاز
- تعریف روش ارزیابی حسی در صورت نیاز
- تعیین حدود پذیرش و معیارهای عدم انطباق
- ثبت نتایج آزمونها و کنترلها
- بررسی موارد خارج از مشخصات
- تعریف اقدامات اصلاحی و پیگیری اثربخشی آنها
- بازنگری دورهای برنامه کنترل کیفیت

چگونه سیستم کنترل کیفیت مواد غذایی را بهتر کنیم؟
بهبود کنترل کیفیت تنها با افزایش تعداد آزمایشها اتفاق نمیافتد. ابتدا باید مشخص شود مهمترین ریسکها و نقاط حساس فرآیند کداماند و سپس کنترلها بر اساس اهمیت و ریسک واقعی طراحی شوند.
۱. کنترل را از مواد اولیه شروع کنید
بررسی مشخصات مواد اولیه پیش از ورود به خط تولید میتواند از ورود مواد نامنطبق به فرآیند جلوگیری کند.
۲. به جای تمرکز صرف بر محصول نهایی، فرآیند را نیز پایش کنید
کنترل حین فرآیند امکان شناسایی سریعتر انحرافات را فراهم میکند و میتواند از تولید حجم زیادی محصول نامنطبق جلوگیری کند.
۳. دادههای کنترل کیفیت را تحلیل کنید
ثبت نتایج بدون تحلیل، بخش مهمی از ارزش دادههای کنترل کیفیت را از بین میبرد. بررسی روند نتایج میتواند به شناسایی تغییرات و مشکلات تکرارشونده کمک کند.
۴. علت ریشهای مشکلات را بررسی کنید
در صورت مشاهده عدم انطباق، تنها جداسازی محصول مشکلدار کافی نیست. باید بررسی شود مشکل از مواد اولیه، فرآیند، تجهیزات، روش کار، نیروی انسانی یا عامل دیگری ناشی شده است.
جمعبندی؛ کنترل کیفیت مواد غذایی چرا اهمیت دارد؟
کنترل کیفیت مواد غذایی یک فرآیند چندمرحلهای برای بررسی و کنترل ویژگیهای مواد اولیه، فرآیند تولید و محصول نهایی است. این فرآیند میتواند شامل آزمونهای فیزیکی، شیمیایی، میکروبی و حسی، نمونهبرداری، پایش فرآیند، ثبت نتایج و بررسی عدم انطباقها باشد.
یک سیستم کنترل کیفیت مناسب فقط به پیدا کردن محصول نامنطبق در پایان خط تولید وابسته نیست؛ بلکه با کنترل مواد اولیه، پایش فرآیند و تحلیل دادهها تلاش میکند مشکلات را زودتر شناسایی کند. در کنار آن، سیستمهایی مانند HACCP و استاندارد ISO 22000 میتوانند برای مدیریت نظاممند خطرات ایمنی مواد غذایی مورد استفاده قرار گیرند.
در نهایت، بهترین برنامه کنترل کیفیت برای همه کارخانهها یکسان نیست. برنامه باید بر اساس نوع محصول، فرآیند تولید، خطرات شناساییشده، مشخصات فنی و الزامات قانونی و استانداردهای مربوط به همان محصول طراحی شود.
سؤالات متداول درباره کنترل کیفیت مواد غذایی
کنترل کیفیت مواد غذایی چیست؟
کنترل کیفیت مواد غذایی مجموعهای از بررسیها، آزمونها و اقدامات کنترلی برای اطمینان از مطابقت مواد اولیه، فرآیند و محصول نهایی با مشخصات، الزامات و معیارهای تعیینشده است.
هدف اصلی کنترل کیفیت مواد غذایی چیست؟
هدف اصلی، کنترل و ارزیابی کیفیت محصول و فرآیند، شناسایی عدم انطباقها و کمک به تولید محصولی است که با مشخصات و الزامات تعیینشده مطابقت داشته باشد.
کنترل کیفیت مواد غذایی شامل چه آزمایشهایی است؟
بسته به نوع محصول، آزمایشها میتوانند شامل آزمونهای فیزیکی، شیمیایی، میکروبی و حسی باشند. انتخاب آزمون باید بر اساس ویژگی محصول، فرآیند تولید و الزامات مربوطه انجام شود.
آیا کنترل کیفیت فقط روی محصول نهایی انجام میشود؟
خیر. کنترل کیفیت میتواند مواد اولیه، مراحل مختلف فرآیند تولید، شرایط نگهداری و محصول نهایی را شامل شود. کنترل در مراحل ابتدایی و حین تولید به شناسایی زودتر مشکلات کمک میکند.
آیا HACCP همان کنترل کیفیت مواد غذایی است؟
خیر. HACCP رویکردی پیشگیرانه برای شناسایی و کنترل خطرات مرتبط با ایمنی مواد غذایی است، در حالی که کنترل کیفیت میتواند دامنه گستردهتری از ویژگیهای کیفی محصول را پوشش دهد.
تفاوت QA و QC در صنایع غذایی چیست؟
QC بیشتر بر کنترل و ارزیابی محصول و فرآیندهای مشخص تمرکز دارد، در حالی که QA رویکرد سیستماتیکتری برای ایجاد اطمینان از عملکرد مناسب فرآیندها و پیشگیری از مشکلات کیفیت دارد.
ISO 22000 چه ارتباطی با کنترل کیفیت مواد غذایی دارد؟
ISO 22000 استاندارد سیستم مدیریت ایمنی مواد غذایی است و به سازمانها کمک میکند خطرات ایمنی غذا را به شکل سیستماتیک شناسایی و مدیریت کنند. این استاندارد با فعالیتهای کنترل کیفیت ارتباط دارد اما با QC یکسان نیست.
آیا همه مواد غذایی به یک نوع آزمایش نیاز دارند؟
خیر. نوع آزمایشها به ماهیت ماده غذایی، مواد اولیه، فرآیند تولید، شرایط نگهداری، خطرات احتمالی و الزامات محصول بستگی دارد.




































نظر شما