دکتر حسین شیرزاد ، تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی

جنگ آمریکا-صهیونی بر علیه ایران به مثابه سومین شوک بزرگ به بازارهای کود در شش سال گذشته نشان داد که بازارها و زنجیره‌ های تأمین کود به شدت در برابر شوک ‌های ژئوپلیتیکی آسیب ‌پذیر هستند. کاهش فعالیت پالایشگاه‌های منطقه، عرضه محدود سوخت را تشدید کرده و قیمت‌ها را بالا نگه داشته است. حمله به پالایشگاه تهران و لاوان و متعاقب آن  حمله ایران به ۱۱ پالایشگاه منطقه پیامدهای عمیقی گذارده، چنانکه افزایش ریسک بیمه جنگ از ۰.۲۵ درصد به ۱۰ درصد ارزش کشتی و پوشش بیمه ای که هر 5 روز یکبار ویرایش میشودنشان از وخامت لجستیک تامین است. قراردادهای قیمت جهانی کود در نیمه اول امسال ۱۵ تا۲۰ درصد افزایش یافته چون تنگه هرمز همان گلوگاهی است که ۳۰ درصد از تجارت جهانی کود ، حدود ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایع (LNG) — به‌عنوان یک ماده اولیه کلیدی برای تولید کود — و ۲۷ درصد از نفت مبادله‌شده جهانی از این مسیر عبور می‌کند. طرفه اینکه حمله بهپالایشگاه الاحمدی کویت، آرامکو، شهر صنعتی رأس لفان در قطر (LNG) و جزیره خارک ایران (نفت)، این خفگی را تشدید نموده و قطب‌های بزرگ تولید (نیتروژن و فسفات (را دچار اختلال کرده است. گاز طبیعی ماده اولیه و منبع اصلی انرژی برای تولید آمونیاک و پایه همه کودهای نیتروژنه محسوب می‌شود. قطر بازیگر اصلی تولید LNG در خلیج فارس و سومین صادرکننده بزرگ گاز طبیعی در جهان پس از آمریکا و استرالیاست و حدود ۱۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی را تأمین می‌کند. بویژه آنکه از سال (۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵)، کشورهای خلیج فارس بزرگ‌ ترین صادرکننده منطقه‌ای اوره و آمونیاک (هر دو مبتنی بر نیتروژن) و دومین صادرکننده بزرگ منطقه ‌ای کودهای فسفاته مانند دی ‌آمونیوم فسفات (DAP) و مونوآمونیوم فسفات (MAP) بوده‌اند. منطقه خلیج فارس ۲۶ درصد از صادرات جهانی DAP و ۱۳ درصد از MAP را در اختیار دارد.  در این بازه ، حدود ۲۹ درصد از صادرات جهانی آمونیاک (پایه اصلی کودهای نیتروژنه و ترکیبی)  از خلیج فارس انجام شده که عربستان سعودی بزرگ‌ترین صادرکننده منطقه ‌ای آن بوده است. واردکنندگان اصلی در سال ۲۰۲۵ شامل هند، کره جنوبی، مراکش، ژاپن، آفریقای جنوبی و آمریکا بودند از سویی صادرات LNG از این منطقه برای تولید کود در کشورهایی با منابع محدود گاز طبیعی، از جمله هند، پاکستان، بنگلادش و ترکیه، حیاتی است. به گزارش انجمن بین‌المللی کود (IFA)کشورهای خلیج فارس به رهبری ایران ، قطر و سپس عربستان در سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ حدود ۳۶ درصد از صادرات جهانی اوره را به خود اختصاص داده‌اند در سال ۲۰۲۵، واردکنندگان اصلی شامل هند، برزیل، استرالیا، تایلند، آمریکا، ترکیه، اتیوپی و آفریقای جنوبی بوده‌اند. اوره گرانول خاورمیانه در هفته اول مارس ۱۹ درصد افزایش نشان داده، گوگرد هم که محصول جانبی پالایش نفت و گاز است، به‌عنوان یک ماده مغذی ثانویه برای گیاهان و هم به‌عنوان نهاده‌ای کلیدی در تولید اسید سولفوریک (ضروری برای فرآوری کودهای فسفاته) اهمیت دارد. عربستان، بحرین، امارات، کویت و قطر از تأمین‌کنندگان اصلی گوگرد در بازارهای جهانی هستند و در مجموع نزدیک به ۵۰ درصد از تجارت جهانی گوگرد را تأمین می‌کنند و اختلال آن در زنجیره ارزش کودهای فسفاته، چالش‌های تولید MAP، DAP  ، سوپر فسفات تریپل (TSP) را در سطح جهانی تشدید میکند. اکنون در بیش از  53 کشور جهان امنیت غذایی در معرض ریسک‌ های جدی قرار گرفته و ادامه اختلال و افزایش قیمت حامل های انرژی می‌تواند بیشتر از  50 میلیون نفر را به سوی گرسنگی و قحطی بکشاند لذا لازم است تا دولتها ضمن تجدید نظر در حجم ذخایر راهبردی، اعطای یارانه بیشتر، تغییر الگوی کشت، با ارایه راهکارهای جایگزین  بهره وری نهاده های کشاورزی با افزایش هزینه های آبیاری و حمل و نقل،کاهش عملکرد در بازده و افزایش قطعی قیمت مواد غذایی دست و پنجه نرم نمایند.