روابط اقتصادی ایران و هند در سال‌های اخیر با وجود برخورداری از ظرفیت‌های قابل توجه، با کاهش چشمگیر حجم تجارت دوجانبه مواجه شده است؛ روندی که تحریم‌ها، محدودیت‌های بانکی، دشواری‌های حمل‌ونقل و تغییر در مناسبات انرژی دو کشور از مهم‌ترین عوامل آن بوده‌اند. با این حال، ظرفیت‌های موجود در حوزه تجارت کالا، دارو، کشاورزی، سرمایه‌گذاری مشترک و کریدورهای ترانزیتی همچنان می‌تواند زمینه بازگشت روابط اقتصادی تهران و دهلی‌نو به مسیر توسعه را فراهم کند.

در همین چارچوب، ویشوش نگی، سفیر جدید هند در ایران، در آغاز مأموریت خود با حضور در اتاق تهران با رئیس این اتاق دیدار و دو طرف بر تقویت ارتباطات بخش خصوصی، توسعه تجارت و استفاده از ظرفیت‌های بریکس تأکید کردند.

تجارت ایران و هند در فاصله زیادی با ظرفیت واقعی

بر اساس آمار رسمی هند، حجم تجارت دو کشور در سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به حدود ۱.۶۳ میلیارد دلار رسیده است. از این میزان، حدود ۱.۲۵ میلیارد دلار مربوط به صادرات هند به ایران و حدود ۳۷۰ میلیون دلار مربوط به واردات هند از ایران بوده است.

این رقم فاصله قابل توجهی با دوره اوج روابط تجاری دو کشور دارد. حجم تجارت ایران و هند در سال مالی ۲۰۱۸-۲۰۱۹ به حدود ۱۷ میلیارد دلار رسیده بود؛ زمانی که صادرات نفت ایران به هند سهم قابل توجهی در مبادلات دو کشور داشت.

پس از تشدید تحریم‌های آمریکا و توقف بخش عمده خرید نفت ایران از سوی پالایشگاه‌های هندی، ساختار تجارت دو کشور تغییر کرد و حجم مبادلات نیز به شکل محسوسی کاهش یافت. به این ترتیب، تجارت دو کشور از حدود ۱۷ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۱۸-۲۰۱۹ به حدود ۱.۶ میلیارد دلار در سال مالی گذشته رسیده استتجارت دو کشور از حدود ۱۷ میلیارد دلار در سال مالی ۲۰۱۸-۲۰۱۹ به حدود ۱.۶ میلیارد دلار در سال مالی گذشته رسیده است.

این کاهش نشان می‌دهد مسئله امروز روابط اقتصادی ایران و هند صرفاً افزایش صادرات یا واردات یک محصول مشخص نیست، بلکه احیای شبکه‌ای از همکاری‌های تجاری و سرمایه‌گذاری است که در سال‌های گذشته تحت تأثیر محدودیت‌های بین‌المللی تضعیف شده است.

برنج و دارو در مرکز تجارت فعلی

با کاهش سهم نفت در تجارت دو کشور، کالاهای کشاورزی، غذایی و دارویی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند.

برنج باسماتی یکی از مهم‌ترین اقلام صادراتی هند به ایران است و در سال‌های اخیر بخش قابل توجهی از صادرات هند به بازار ایران را به خود اختصاص داده است. آمار رسمی هند نشان می‌دهد صادرات برنج باسماتی این کشور به ایران در ۱۰ ماه نخست سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ به بیش از ۷۹۰ هزار تن رسیده است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال قبل افزایش نشان می‌دهد.

در کنار برنج، چای، شکر، میوه‌های تازه، دارو و محصولات دارویی نیز از جمله اقلام مهم صادرات هند به ایران هستند. در مقابل، محصولاتی مانند پسته، خرما، سیب و کیوی در زمره کالاهای صادراتی ایران به هند قرار دارند.

این ساختار نشان می‌دهد حتی در شرایط محدودیت‌های بانکی و تجاری، دو کشور همچنان بازارهای مکملی در برخی حوزه‌های کالاهای اساسی و مصرفی دارند.

دارو؛ ظرفیت همکاری فراتر از تجارت کالا

حوزه دارو و تجهیزات پزشکی نیز یکی از بخش‌هایی است که می‌تواند به توسعه روابط اقتصادی دو کشور کمک کند. هند یکی از قطب‌های مهم تولید دارو در جهان است و ایران نیز به دلیل برخورداری از صنعت دارویی داخلی و نیاز به مواد اولیه و برخی محصولات تخصصی، بازار قابل توجهی برای شرکت‌های هندی محسوب می‌شود.

در همین راستا، همکاری‌های دو کشور در حوزه بهداشت و درمان و تنظیم مقررات محصولات پزشکی در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته و ظرفیت‌هایی برای توسعه همکاری‌های دارویی و صنعتی ایجاد شده است.

حضور شرکت‌های هندی در نمایشگاه‌های تخصصی ایران نیز می‌تواند زمینه ارتباط مستقیم شرکت‌ها، شناسایی نیازهای بازار و حرکت از تجارت صرف کالا به سمت همکاری‌های صنعتی و تولید مشترک را فراهم کند.

چابهار؛ مهم‌ترین پروژه اقتصادی ایران و هند

در میان پروژه‌های اقتصادی دو کشور، بندر چابهار جایگاه متفاوتی دارد. اهمیت این بندر برای هند تنها به تجارت با ایران محدود نمی‌شود و دهلی‌نو آن را بخشی از راهبرد اتصال به افغانستان، آسیای مرکزی و بازارهای اوراسیا می‌داند.

هند در سال ۲۰۲۴ قرارداد ۱۰ ساله تجهیز و بهره‌برداری از پایانه شهید بهشتی چابهار را با ایران امضا کرد و متعهد به سرمایه‌گذاری در توسعه این پایانه شد. البته رابطه هند با بندر چابهار طی سالهای اخیر فراز و فرود بسیار زیادی داشته است اما به هر حال چابهار در ارتباط با کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب اهمیت دارد؛ کریدوری که می‌تواند مسیر اتصال هند به ایران، قفقاز، روسیه و آسیای مرکزی را کوتاه‌تر و متنوع‌تر کندچابهار در ارتباط با کریدور بین‌المللی شمال ـ جنوب اهمیت دارد؛ کریدوری که می‌تواند مسیر اتصال هند به ایران، قفقاز، روسیه و آسیای مرکزی را کوتاه‌تر و متنوع‌تر کند.

بر این اساس، ادامه تحریم‌ها و تغییر شرایط مربوط به معافیت‌های تحریمی چابهار، یکی از چالش‌های پیش روی حضور اقتصادی هند در این بندر محسوب می‌شود. دهلی‌نو در ماه‌های اخیر اعلام کرده است که درخصوص وضعیت چابهار با طرف‌های مختلف در تماس است.

بریکس؛ مسیر جدید برای توسعه همکاری‌ها

عضویت همزمان ایران و هند در بریکس نیز یک ظرفیت جدید برای توسعه روابط اقتصادی دو کشور ایجاد کرده است. هند در سال ۲۰۲۶ ریاست بریکس را بر عهده دارد و در برنامه‌های اقتصادی این گروه، افزایش تجارت میان اعضا، تقویت زنجیره‌های تأمین، توسعه همکاری بنگاه‌های کوچک و متوسط و تدوین چارچوب همکاری اقتصادی تا سال ۲۰۳۰ مورد توجه قرار گرفته است.

برای ایران، حضور در بریکس علاوه بر ظرفیت‌های سیاسی و چندجانبه، بستری برای گسترش ارتباط با بازارهای بزرگ عضو این گروه بود. هند نیز به دنبال تقویت تجارت و سرمایه‌گذاری میان کشورهای عضو و ایجاد سازوکارهای جدید برای همکاری اقتصادی است.

بخش خصوصی؛ حلقه اتصال تجارت دو کشور

در این بین یکی از چالش‌های اصلی روابط اقتصادی ایران و هند، فاصله میان توافق‌های دولتی و همکاری واقعی شرکت‌هاست. در شرایط فعلی، افزایش ارتباط مستقیم اتاق‌های بازرگانی، برگزاری نشست‌های B2B، اعزام هیئت‌های تجاری، حضور شرکت‌ها در نمایشگاه‌های تخصصی و برگزاری دوره‌های آموزشی می‌تواند به شناسایی فرصت‌های واقعی بازار کمک کند.

در همین راستا، پیشنهادهایی برای تدوین برنامه زمان‌بندی گفتگوهای تجاری میان بخش خصوصی دو کشور، برگزاری دوره‌های تخصصی، تبادل هیئت‌های تجاری و ایجاد یک کانال ارتباطی مستقیم برای پیگیری توافق‌ها مطرح شده است.

این اقدامات در صورت استمرار می‌تواند همکاری‌ها را از سطح مذاکرات و تفاهم‌نامه‌ها به سمت قراردادهای تجاری و پروژه‌های مشخص هدایت کند.

موانع بانکی همچنان پابرجاست

همچنین یکی از مهم‌ترین مشکلات تجارت ایران و هند، محدودیت در نقل‌وانتقال پول و دسترسی به شبکه بانکی بین‌المللی است. تحریم‌های آمریکا باعث شده بسیاری از شرکت‌های هندی برای تجارت با ایران با ریسک‌های بیشتری در حوزه پرداخت، بیمه و حمل‌ونقل مواجه شوند. در نتیجه، بخشی از تجارت از مسیرهای واسطه‌ای انجام می‌شود که هزینه و زمان مبادلات را افزایش می‌دهد.

اختلال‌های حمل‌ونقلی در منطقه نیز این مشکل را تشدید کرده است. در ماه‌های اخیر بخشی از محموله‌های هندی شامل برنج، چای و دارو در بنادر هند با تأخیر مواجه شده و تحولات منطقه‌ای بر روند حمل‌ونقل دریایی تأثیر گذاشته است.

به همین دلیل، توسعه مسیرهای لجستیکی جایگزین و استفاده مؤثرتر از ظرفیت بنادر و کریدورهای منطقه‌ای برای ایران و هند اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

ایران به دنبال افزایش صادرات غیرنفتی به هند

نکته قابل توجه آنکه کاهش صادرات نفت ایران به هند اگرچه حجم تجارت دوجانبه را کاهش داده، اما از سوی دیگر ضرورت توسعه صادرات غیرنفتی را پررنگ‌تر کرده است.

محصولات کشاورزی، مواد غذایی، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات صنعتی، دارو و مواد اولیه دارویی از جمله حوزه‌هایی هستند که ایران می‌تواند برای افزایش حضور خود در بازار هند روی آنها تمرکز کندمحصولات کشاورزی، مواد غذایی، محصولات پتروشیمی، مواد معدنی، محصولات صنعتی، دارو و مواد اولیه دارویی از جمله حوزه‌هایی هستند که ایران می‌تواند برای افزایش حضور خود در بازار هند روی آنها تمرکز کند.

هند نیز به کالاهایی مانند مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و مواد اولیه صنعتی نیاز دارد و همین موضوع امکان ایجاد یک الگوی متنوع‌تر برای تجارت دو کشور را فراهم می‌کند.

با این حال، افزایش صادرات ایران به هند بدون حل مسائل مربوط به نقل‌وانتقال پول، استانداردها، حمل‌ونقل و تعرفه‌های تجاری با محدودیت مواجه خواهد بود.

از تجارت کالا تا سرمایه‌گذاری مشترک

یکی از موضوعاتی که می‌تواند حجم و کیفیت روابط اقتصادی دو کشور را تغییر دهد، حرکت از تجارت سنتی به سمت سرمایه‌گذاری مشترک است.

همکاری شرکت‌های ایرانی و هندی در تولید دارو، صنایع غذایی، فرآوری محصولات کشاورزی، مواد اولیه صنعتی و برخی پروژه‌های صادرات‌محور می‌تواند ارزش افزوده بیشتری نسبت به تجارت صرف کالا ایجاد کند.

در چنین مدلی، ایران می‌تواند از بازار بزرگ هند و ظرفیت‌های صنعتی این کشور استفاده کند و هند نیز از موقعیت جغرافیایی ایران برای دسترسی به بازارهای آسیای مرکزی، افغانستان و کشورهای منطقه بهره ببرد.

مسیر احیای تجارت از کجا می‌گذرد؟

بر این اساس، روابط اقتصادی ایران و هند در شرایط فعلی بیش از آنکه با کمبود ظرفیت مواجه باشد، با مشکل تبدیل ظرفیت‌ها به تجارت پایدار روبه‌رو است.

بازار بزرگ هند، موقعیت ترانزیتی ایران، بندر چابهار، کریدور شمال ـ جنوب، ظرفیت‌های بریکس و مکمل بودن بخشی از نیازهای دو اقتصاد، مجموعه‌ای از فرصت‌هایی هستند که می‌توانند مبادلات دو کشور را از سطح فعلی بالاتر ببرند.

در مقابل، محدودیت‌های بانکی، تحریم‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل، ریسک بیمه و دشواری‌های انتقال پول همچنان مهم‌ترین موانع توسعه تجارت هستند.

از این منظر، هدف اصلی در روابط اقتصادی تهران و دهلی‌نو صرفاً بازگشت به ارقام گذشته نیست، بلکه ایجاد سازوکاری پایدار برای تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری صنعتی است؛ سازوکاری که بتواند تجارت دو کشور را از وابستگی تاریخی به نفت خارج کرده و بر پایه بخش خصوصی، کالاهای غیرنفتی، پروژه‌های مشترک، چابهار و ظرفیت‌های چندجانبه بریکس بنا کند.

اگر این مسیر با ایجاد کانال‌های مستقیم میان شرکت‌ها و حل تدریجی موانع مالی و لجستیکی همراه شود، روابط اقتصادی ایران و هند می‌تواند از تجارت محدود فعلی به سمت همکاری‌های متنوع‌تر و پایدارتر حرکت کند./مهر