حسین چمنی - کارشناس شیر

خبری کوتاه، طرحی بین المللی با قدمتی بیش از صد سال را به بایگانی فرستاد. تعجب آور اینکه این خبر را دفتر بهبود تغذیه وزارت بهداشت  بعنوان متولی سلامت جامعه  رسانه ای کرده است. توجه مسئولان این جایگزینی به چند نکته خالی از لطف نیست:

۱-    طرح شیر مدرسه با قدمتی بیش از یکصد سال در جهان، در بیش از یکصد کشور از جمله تمام کشورهای توسعه یافته و تعداد زیادی از کشورهای درحال توسعه و کم برخوردار اجرا می شود. در ایران نیز تولید شیر مدرسه قدمتی ۷۰ ساله دارد.

۲-    حال که دولت محترم در بودجه سالانه رقم قابل توجهی را به این امر اختصاص داده است، مجریان موظف هستند برنامه های اجرایی را بگونه ای تنظیم کنند که از این هزینه بیشترین بازدهی نصیب گروه هدف شود. در چند بخش می توان به نقد این جایگزینی پرداخت:

الف) ارزش غذایی

آیا کالاهای جایگزین شیر از نظر تامین مواد مغذی مورد نیاز این گروه سنی بالاتر و یا حتی هم ردیف ارزش غذایی شیر هستند؟ بدون تردید چنین نیست. شیر، این معجزه ی الهی که زندگی با آن آغاز می شود، کاملترین غذای مورد استفاده بشر است و بیشترین  نیازهای اساسی انسان را به سهولت تامین می کند. شیر به عنوان غذا، واکسن و دارو برای کودکان و نوجوانان ما پیام آور:

 افزایش تراکم استخوانی و افزایش رشد قدی بدلیل وجود مقادیرکافی کلسیم و فسفر،

افزایش بهره هوشی بدلیل وجود مقادیر زیاد ید،

تامین ریز مغذیهای مهم از جمله گروه ویتامین B، E، D، K، A، ,  املاح معدنی ضروری مانند کلسیم، فسفر، پتاسیم، منیزیم، روی، تامین کیفی ترین پروتئین  و تامین کننده چربی و قند و نیز آب در مقادیر مورد نیاز انسان و بویژه کودکان است.

طراحان این جایگزینی فکر می کنند کدام خوراکی پیشنهاد شده می تواند آنچنان  ارزشمند باشد که جایگزین شیر شود؟

ب) قیمت

یکی از دلایل این جایگزینی قیمت بالا و افزایش مرتب قیمت شیر اعلام شده است. در این بخش سوال این است که آیا قیمت سایر مواد خوراکی از جمله موارد پیشنهاد شده از این امر مستثنی بوده و افزایش قیمت پی در پی را به دلیل افزایش مداوم قیمت مواد اولیه، بسته بندی، دستمزد،   انرژی، حمل و نقل و نیز افزایش نرخ ارزهای خارجی در بخشهایی که نیازمند واردات هستند  را تجربه نمی کنند!؟ در یک جستجوی ساده چند دقیقه ای براحتی می توان به پاسخ این پرسش رسید.

ج) دسترسی

مشکلات تامین شیر در برخی مناطق و سختی دسترسی به برخی نقاط از دلایل دیگر این جایگزینی اعلام شده است. پرواضح است که صنعت شیر یکی از رقابتی ترین و پر تکرارترین صنایع غذایی کشور است که در دورترین شهرهای کشور نیز کارخانه های بزرگ و کوچک تولید شیر سالم وجود دارد، در حالیکه خوراکی های پیشنهادی، دارای کارخانه های تولیدی محدودی هستند و معمولا از مراکز مصرف بسیار دور هستند. . علاوه بر آن تولید شیر استریل در بسته های کوچک با  قابلیت حمل و نگهداری شش ماهه بدون نیاز به شبکه توزیع و نگهداری سردخانه ای، مانند سایر اقلام مورد اشاره می تواند به سهولت و با وسایل حمل و نقل مشابه در سراسر کشوردر اختیار دانش آموزان قرار گیرد.

 توضیحات ارائه شده نشان می دهد دلایلی که برای این جایگزینی اعلام شده نه توجیه علمی دارد و نه از منطق اقتصادی و اجرایی محکمی پیروی می کند. بایسته است طرح شیر مدرسه به دلایل زیر با استحکامی بیش از گذشته به اجرا درآید:

۱-    به استناد گزارشهای وزارت بهداشت، انستیتو تحقیقات تغذیه و مرکز تحقیقات استئوپروز کشور کودکان و نوجوانان ما با کمبود شدید کلسیم و  ویتامین D مواجه هستند که آثار ان در میانسالی و سالمندی کاملا مشهود و در حد هشدار است.

۲-    در سنین دانش آموزی بیشترین میزان جذب کلسیم صورت می پذیرد و اگر در این دوره به دریافت کافی کلسیم توجه نشود پس از سی سالگی با توجه به عدم امکان جذب آن، جامعه به سرعت به سمت پوکی استخوان حرکت می کند. آمار ابتلای به پوکی استخوان ۵۰ درصد زنان و ۲۵ درصد مردان بالای ۵۰ سال در ایران به اندازه کافی هشدار دهنده است.

۳-    سرانه مصرف موجود شیر در کشور حدود یک چهارم مصرف کشورهای توسعه یافته و یک سوم حداقل توصیه شده توسط کارشناسان تغذیه است. اجرای صحیح طرح شیر مدرسه می تواند به تصحیح الگوی مصرف و تقویت عادات صحیح غذایی در کشور کمک کند.

۴-    شیر غذایی بدون جایگزین است و شایسته است برنامه ریزی های کشور به سمتی هدایت شود که کمبود مصرف تاریخی آن با سیاست گذاری های صحیح برطرف شود. طرح شیر مدرسه از افتخارات کشور بوده و بهمین دلیل مورد تحسین مجامع بین المللی قرار گرفته است. جامعه ای که به اندازه کافی شیر مصرف نکند بی تردید با مشکلاتی از جمله پوکی استخوان گسترده، پیری زودرس، زمینگیری میانسالان و سالمندان و در نتیجه کاهش بهرهوری و کارایی نیروی انسانی مواجه خواهد شد. کارشناسان این حوزه اعلام می کنند سالانه معادل سی هزار سال عمر مفید فقط بخاطر پوکی استخوان در کشور از دست می رود!

۵-    صنعت شیر کشور در طی سالهای اجرای طرح شیر مدرسه بیشترین همکاری را با مجریان طرح داشته و ضمن غنی سازی شیر مدرسه با ویتامین D، این ماده غذایی مهم را با کمترین قیمت ممکن تامین کرده است. این صنعت آماده است همچنان به عنوان ایفای مسئولیت اجتماعی و نیز تعهدی که به سلامت کودکان کشور دارد، در کنار مجریان طرح شیر مدرسه همکاری نماید.

۶-    خوشبختانه رئیس جمهور محترم جناب آقای دکتر پزشکیان در زمان تصدی وزارت بهداشت، بر توسعه مصرف شیر تاکید داشته و مصوباتی که در مورد افزایش سرانه مصرف شیر به عنوان رئیس شورای غذای کشور به تایید و امضای ایشان رسیده موجود است. امید می رود با توجه به آشنایی کامل ایشان به مخاطرات کمبود مصرف شیر در زمینه پوکی استخوان، مشکلات لثه و دندان و زمینگیری سالمندان رو به افزایش کشور، به تصحیح سیاست های مذکور اهتمام ورزیده و با ارتقای شاخص سلامتی جامعه، به کاهش هزینه های سرسام آور درمان کمک نمایند.   چنین باد.