حسین شیرزاد، تحلیل گر و دکترای توسعه کشاورزی

دریای سیاه برای تجارت جهانی گندم به اندازه تنگه هرمز برای تجارت جهانی نفت مهم می باشد اما گویا در کشور ما ایران تأثیر این حملات نتایج و پیامدهای آن دست کم گرفته می شود.  توجه جهان به تنگه هرمز و افزایش شدید قیمت نفت به دلیل درگیری در خاورمیانه نگاه ها را بیشتر معطوف به نکسوس انرژی -غذا نموده است.  به نظر می رسد بن‌بست در دریای سیاه با تهدید افزایش تورم و تضعیف امنیت غذایی در کشورهای آسیب‌پذیر، آسیب‌های اقتصادی را تشدید ‌کند. سرمایه‌گذاران اوراق قرضه می‌گویند خطرات چالش در عرضه مواد غذایی هنوز به طور کامل در بازاری که بیشتر بر هزینه کالاهایی مانند انرژی متمرکز است،  روشن نشده است.  دریای سیاه اروپا و آسیا را به هم متصل می‌کند،  و مجرایی حیاتی برای حمل و نقل محصولات کشاورزی جهانی به برخی از پرجمعیت ‌ترین کشورهای جهان است. روسیه و اوکراین بیش از یک چهارم تجارت جهانی گندم را تشکیل می‌دهند،  که سهمی مشابه تجارت نفت دریایی که از تنگه هرمز در خلیج فارس عبور می‌کند را در بر میگیرد.  از تیرماه ماه که این دو کشور حملات خود به بنادر یکدیگر را افزایش دادند و پایانه‌های غلات، سیلوها و کشتی‌ها را هدف قرار دادند، عرضه به شدت کاهش یافته است. تشدید تنش‌ها همچنین به زیرساخت‌های انرژی روسیه آسیب رساند و قیمت گازوئیل را به رکورد جدیدی رساند. هزینه سوخت، که یکی از نهاده‌های کلیدی کشاورزی است، یکی دیگر از خطرات تورمی برای مواد غذایی است.  مصر، بزرگترین خریدار گندم جهان، حدود یک ماه است که هیچ غله دریای سیاه دریافت نکرده است. صادرات روسیه توسط پهپادهای اوکراینی متوقف شده است، در حالی که اوکراین، با مسدود شدن بنادرش، برای صادرات غله خود از طریق زمینی یا رودخانه‌ای با مشکل مواجه است.  حال با افزایش برداشت محصول، این کشور برای یافتن انبار کافی با مشکل مواجه گشته است.  در شهریور ماه  قیمت گندم به بالاترین حد خود در سه سال گذشته رسیده است و نشانه‌های کمی از تکرار توافقی که ترکیه در سال ۲۰۲۲ برای ایجاد یک کریدور حمل و نقل برای غلات مسدود شده اوکراین منعقد کرد، وجود دارد. همسایگان غربی اوکراین اکنون پس از واکنش‌های سیاسی محلی علیه حمایت از این کشور جنگ‌زده، واردات غلات این کشور را ممنوع کرده‌اند.  بر اساس آمار و ارقام موسسه تحقیقاتی ( SovEcon)، تخمین زده می‌شود که صادرات گندم روسیه و اوکراین در مجموع برای دوره برداشت از جولای تا سپتامبر تقریباً به نصف میزان سال گذشته برسد.  روسیه و اوکراین همچنین دو سوم تجارت جهانی روغن آفتابگردان و یک دهم حمل و نقل ذرت را تشکیل می‌دهند. محصولات آنها در نهایت به هر جایی از نانوایی‌هایتونس یا مصر و غرفه‌های بازار بنگلادش،  هند گرفته تا آسیاب‌های آرد ترکیه و صنایع دامداری و آبزی‌پروری ویتنام صادر می‌شود.  در آسیای جنوبشرقی بسیاری از کشورها، غلات را برای آرد آسیاب می‌کند و خوراک دام وارد می‌کند. این بخشی از یک حوزه رو به رشد است که برای تأمین تقاضای رو به رشد غذا در جنوب شرقی آسیا تلاش می‌کند.  حالا واردکنندگان نه تنها باید نگران خروج غلات از دریای سیاه، بلکه نگران عبور آنها از دریای سرخ هم باشند که در حال حاضرتحت سیطره حوثی ها قرار دارد .برخی از کشورهاهم در تلاشند تا غلات را از فرانسه تهیه کنند،  مثلا در شهریورماه فرانسه اولین محموله گندم خود را پس از ۱۸ سال به مقصد سودان بارگیری کرد.  لیبی هم طبق داده‌های آژانس‌های حمل و نقل محلی، لیبی برای اولین بار پس از بیش از یک دهه از بندر روئن استفاده کرد.  ترکیه، امارات متحده عربی و دیگران نیز به کشورهای حوزه بالتیک مانند لیتوانی، لتونی و استونی روی آورده‌اند. بنگلادش به دنبال تولیدکنندگانی مانند رومانی و آرژانتین است، در حالی که مقادیر کمی گندم از هند، که اخیراً ممنوعیت چند ساله صادرات را لغو کرده است، تأمین می‌کند.  حتی خریداران برای این زمان از سال به مکان‌های کمتر شناخته‌شده‌ای مانند استرالیا که هنوز محصول امسال را جمع‌آوری نکرده است، نزدیک می‌شوند.

گروه CBH، یکی از بزرگترین بازرگانان غلات استرالیا اعلام نموده که در حال دریافت درخواست‌هایی از سراسر جهان به گونه ای فوق‌العاده شلوغ بوده بطوری که مجبورشده بخشی از تقاضا را سهمیه‌بندی کنیم نماید.  عرضه گندم از سایر مناطق کلیدی تولید گندم یا سبدهای نان نیز محدود است. خشکسالی‌ها باعث کاهش عملکرد گندم و ذرت در ایالات متحده شده است و محصول اروپا نیز تحت تأثیر موج گرما امسال قرار گرفته است. انتظار می‌رود این بحران درمهر ماه تشدید شود، زیرا کشورهایی که ذخایر خود را مصرف می‌کنند، خرید را افزایش می‌دهند این در حالی است کهبرداشت محصولات در نیمکره جنوبی هنوز آغاز نشده است. این زمان از سال با اوج فصل صادرات محصولات کشاورزی تابستانی همزمان است و دولت‌های روسیه و اوکراین در تلاشند تا مسیرهای خروجی برای محصولات خود را تضمین کنند. دور زدن دریای سیاه دشوار است زیرا لجستیک و ظرفیت سایر نقاط محدود، توسعه نیافته یا گران‌تر است.    در جریان اجلاس بریکس در هند در این ماه، اوکسانا لوت، وزیر کشاورزی روسیه، سعی کرد لحنی اطمینان‌بخش داشته باشد و گفت میلیون‌ها تن غلات روسیه از طریق قزاقستان یا دریاهای بالتیک و خزر ارسال می‌شود و این کشور همچنین برای صادرات غلات به خاور دور روی آورده است.  اما نگفت که این صادرات هزینه لجستیک زیادی دارد.  این در حالیاست که حجم محموله‌های روسی که از کشورهای بالتیک عبور می‌کنند،  هم افزایش یافته است، این پدیده اکنون مسئولان غذایی لتونی و لیتوانی را بر آن داشته است که محدودیت‌هایی را در نظر بگیرند. در همین حال، استفاده از بازارهای خاور دور، هزاران مایل حمل و نقل ریلی را اضافه می‌کند که گران‌تر از حمل و نقل دریایی است.  به نظراین موضوع برای بازار نفت دردناک ‌تر و ترسناک ‌تر از انسداد تنگه هرمز است.  چون هیچ‌ تامین کننده ایی نمی‌تواند به سرعت تولید غلات را در جای دیگری به اندازه‌ای افزایش دهد که حجم از دست رفته را جایگزین کند. از سویی گندم با حاشیه سود کمی معامله می‌شود، بنابراین هزینه حمل و نقل می‌تواند باعث موفقیت یا شکست معامله شود. برای کاهش این تأثیر، روسیه قصد دارد عوارض صادرات غلات را متوقف کند و یارانه‌هایی را برای تشویق حمل و نقل ریلی به بنادر جایگزین ارائه ‌دهد. اما حتی اگر مسیرهای جایگزین جواب بدهند، راه فراری از دریای سیاه که بیش از ۷۰ درصد صادرات غلات روسیه را تشکیل می‌دهد، نیست. و اگر احیانا یک طرح صلح ارائه شود، تعمیر زیرساخت‌ها ماه‌ها، اگر نگوییم سال‌ها، طول خواهد کشید.   در این میان مسلماً اوکراین مشکل بزرگ‌تری دارد. بنادر اطراف اودسا، که زیر رگبار منظم موشک‌ها و پهپادهای روسی قرار دارد، معمولاً حدود ۹۰ درصد از صادرات غلات این کشور را انجام می‌دهند.

در همین حال، محموله‌های کشاورزی بیش از نیمی از درآمد صادراتی کشور را تشکیل می‌دهند و بودجه جنگی آن از قبل تحت فشار «نزدیک به بحرانی»  است.  چون برداشت جدید، انبارها را پر کرده، قیمت‌ها را در داخل کشور کاهش داده و کشاورزان را با ضررهای هنگفتی مواجه کرده است. ظرفیت ذخیره‌سازی غلات اوکراین ممکن است تا اوایل آبان تکمیل شود و برخی از کشاورزان به کیسه‌های پلاستیکی سیلو متوسل شوند.  کیف در تلاش است تا حمل و نقل از طریق بندر کنستانتا رومانی را گسترش دهد، اگرچه سطح پایین آب دانوب این تلاش‌ها را پیچیده می‌کند و مسیرهای جایگزین - عمدتاً در امتداد خطوط ساحلی رومانی و بلغارستان - نیز مسدود می‌شوند.  بر اساس داده‌های ردیابی کشتی که توسط کپلر و بلومبرگ گردآوری شده است، با دور شدن ترافیک از پایانه‌های اصلی اعماق دریا در دریای سیاه، تقریباً ۸۰کشتی - که اکثراً کوچک‌تر هستند - در اطراف بنادر دانوب اوکراین انباشته شده‌اند.  جاده و راه آهن به عنوان مسیرهای مهم ظهور کرده‌اند، اما آنها نیز مشکلاتی را نشان می‌دهند. با توجه به نیاز به مردان در خط مقدم جنگ، رانندگان اوکراینی ممکن است اجازه خروج از کشور را نداشته باشند، در حالی که برخی از کسانی که اجازه سفر به خارج از کشور را دریافت می‌کنند،  نیز ممکن است تصمیم بگیرند که دیگر برنگردند.  شواهد، هنگام حمل دانه‌ها و روغن‌های آفتابگردان اوکراین به بلغارستان نشان داده که بارها پس از عبور کامیون از مرز مولداوی یا رومانی، بسته به مسیر، راننده کامیون را رها کرده و فرار کرده است.  در برخی موارد فروشندگان مجبور شدند یک راننده جایگزین پیدا کنند. اوکراین همچنین بیش از دوازده گذرگاه مرزی ریلی با کشورهای همسایه اتحادیه اروپا، از جمله لهستان، مجارستان و اسلواکی دارد، اما این گذرگاه‌ها نمی‌توانند به طور کامل جایگزین اودسا شوند. در حال حاضر حدود ۱۸۰ واگن غلات می‌توانند روزانه از مرز عبور کنند که معادل تقریباً ۱۰ هزار تن غلات است.  اما این بار، همسایگان غربی اوکراین نیز اشتیاق کمتری برای کمک دارند.  هیچ جایگزین یا کریدوری برای حجمی که می‌توان از طریق دریا منتقل کرد، وجود ندارد.  بنابراین  «شوک امنیت غذایی جهانی»  قریب الوقوع است. در حال حاضر، تورم مواد غذایی در ۱۲۷ کشور جهان نسبتاً پایین است، هرچند انتظار می‌رود تا پایان سال شروع به افزایش کند. عرضه به دلیل افزایش شدید قیمت کود و سوخت ناشی از جنگ ایران، از قبل نیز آسیب‌پذیر بود. یک ال نینو قدرتمند به این چالش می‌افزاید.  یادمان نرفته که وقتی آتش‌سوزی‌های جنگلی و خشکسالی باعث شد روسیه در سال ۲۰۱۰ صادرات گندم را ممنوع کند، این امر به افزایش ناگهانی قیمت مواد غذایی دامن زد که یکی از عوامل مؤثر در بهار عربی بود.  این بار، وابستگی به غلات روسیه در آفریقا و خاورمیانه حتی بیشتر از آن زمان است. بسیاری از کشورهای خریدار برتر جهان، برنامه‌های یارانه‌ای را برای حفظ قیمت نان حفظ کرده‌اند و غلات کم‌هزینه دریای سیاه منبع اصلی تأمین آن است.  روسیه و اوکراین حدود نیمی از واردات گندم به مصر را تشکیل می‌دهند. حدود دو سوم خانوارها حق دریافت نان یارانه‌ای را دارند و مصر از سال ۲۰۲۴ قیمت‌ها را افزایش نداده است.  اما کاهش عرضه از دریای سیاه باعث افزایش شدید قیمت آرد خواهد شد.  این امر به نانواها ضربه می‌زند، کسانی که از قبل هم به دلیل هزینه‌های بالای انرژی و نیروی کار تحت فشار بوده‌اند و در عین حال تحت فشار هستند تا قیمت نان بدون یارانه را ثابت نگه دارند.  ترکیه، یکی دیگر از خریداران عمده گندم روسیه، امیدوار است برای دستیابی به توافق دیگری مشابه طرح غلات دریای سیاه برای غلات اوکراین که در سال ۲۰۲۲ به میانجیگری آن کمک کرد، تلاش کند. این کشور پیشنهادی را آماده کرده و با هر دو طرف در تماس است.  اگرچه قیمت گندم در این ماه به امید گزینش یک راه‌حل مسالمت‌آمیز باعث از سرگیری حمل و نقل از دریای سیاه اندکی کاهش یافته است. اما تحلیلگران  بلومبرگ اینتلیجنس هشدار همچنان هشدار می دهند که سیاسیون خطرات را کم‌اهمیت جلوه می‌دهند. خشکسالی ها و تحولات پارامتریک ال نینو در خاورمیانه گسترش یافته و کشاورزان در روسیه و اوکراین در حال حاضر گندم را برای برداشت سال آینده می‌کارند و نشانه‌های اولیه نشان می‌دهد که کشاورزان در حال محدود کردن کاشت هستند که به کاهش عرضه غلات در سال ۲۰۲۷ کمک خواهد کرد.  در پی گران سازی های انفجاری اخیر، مسئولان وزارت جهاد کشاورزی ایران در وضعیت جنگی باید مسئولانه و پاسخگو تربه این تحولات جهانی بیشتر توجه کنند و هشیارتر باشد.