محمد حسن صبوری دیلمی - اقتصاددان
بر اساس جدول رسمی «شاخص قیمت کالاها و خدمات مصرفی خانوار به تفکیک استان» در مرداد ۱۴۰۵، نرخ تورم خوراکیها در استانهای کشور فاصله چشمگیری دارد. این مشاهده غالباً اینگونه تفسیر میشود که دولت نتوانسته کمبودهای کالایی را میان استانها مدیریت کند و بازار ملی از مدیریت یکپارچه برخوردار نبوده است.
۱. این گزارش همان مشاهدات را بررسی و سپس درخصوص اینکه چه سهمی از شکاف استانی به توزیع کالا مربوط است و چه سهمی به سطح کلان تورم خوراکی در کل کشور توضیحاتی ارائه میدهد.
۲. تفاوت استانی تورم خوراکی؛ تفسیر و محدودیت آن
دامنه استانی تورم نقطهبهنقطه خوراکیها تقریباً از حدود ۱۰۶ درصد در سیستان و بلوچستان تا ۱۵۱٫۲ درصد در هرمزگان است. پس از هرمزگان، لرستان حدود ۱۴۸٫۳، آذربایجان غربی ۱۴۷٫۴ و کردستان حدود ۱۴۴ درصد قرار دارند. به بیان دیگر همه استانها خوراکی را نسبت به مرداد ۱۴۰۴ بیش از دو برابر میخرند، اما فاصله کمینه و بیشینه حدود ۴۵ واحد درصد است.
برای کل سبد مصرفکننده نیز شکاف هست: تهران حدود ۷۴ درصد نقطهبهنقطه در برابر ایلام حدود ۱۱۴٫۶ درصد. نه استان تورم کل سهرقمی دارند.
تفسیر مدیریت بازار ملی
تفاوت قیمت بین استانها در کالای فسادپذیر (سبزی، میوه، لبنیات، گوشت تازه) حتی در اقتصادهای باثبات هم وجود دارد؛ هزینه حمل، فاصله از قطب تولید، آبوهوا و فصل برداشت آن را ایجاد میکند. در ایران این عوامل با چند چیز تشدید میشوند:
۱. سبد غذایی و وزن اقلام در هر استان فرق دارد و ضریب اهمیت خوراکی در استانهای کمدرآمدتر معمولاً بالاتر است.
۲. شبکه توزیع، سردخانه و کیفیت جاده در استانها یکسان نیست.
۳. استانهای مرزی علاوه بر تولید محلی، تحت تأثیر قاچاق، واردات غیررسمی یا شوکهای امنیتی و نظامی هم هستند؛ در گزارشهای همان دوره به تنشهای جنوب برای هرمزگان اشاره شده است.
۴. تخصیص کالاهای تنظیمبازاری و یارانهای لزوماً یکنواخت نیست.
بنابراین بخشی از شکاف میتواند نشاندهنده ضعف لجستیک، انبارداری و توزیع ملی باشد. انتظار یکسانسازی کامل قیمت گوشت و روغن در ۳۱ استان غیرواقعی است و اگر با اجبار انجام شود، معمولاً کمبود را جابهجا میکند و به عنوان راهحل اساسی نیست.
اما نکته اصلی جدول سطح ملی تورم خوراکی ۱۲۸ درصد در یک سال است. این رقم با جابهجا کردن کمبود از یک استان به استان دیگر درست نمیاصلاح نخواهد شد. ریشه این موضوع کلان او مرتبط با رشد نقدینگی، افت ارزش پول، محدودیت واردات و تولید، و شوکهای عرضه میباشد. وقتی کل کشور در یک سال خوراکی را بیش از دو برابر میخرد، اختلاف ۴۰ تا ۵۰ واحد درصدی بین استانها مسئله درجه دوم است، و نه علت اصلی گرانی سفرهها.
۳. تصویر کلان سه شاخص
شاخص ۷۰۰ به معنی آن است که سبد مصرف خانوار نسبت به سال ۱۴۰۰ حدود ۷ برابر شده است. تورم سالانه از فروردین تا مرداد ۱۴۰۵ پیوسته بالا رفته است: ۵۳٫۷، ۵۷٫۷، ۶۲، ۶۶ و سپس ۶۹٫۹ درصد. شتاب ماهانه هم پس از کمی آرامشدن در تیرماه ۱۴۰۵، مجددا شدت یافته است.
تورم نقطهبهنقطه ۸۹ درصد یعنی خانوار برای همان سبد مرداد پارسال، امسال ۸۹ درصد بیشتر میپردازد. این از بالاترین ارقام نقطهای گزارششده مرکز آمار در سالهای اخیر است.
۴. ترکیب سبد: خوراکیها عامل اساسی فشار بر سفره خانوار
از تورم ماهانه ۳٫۴ درصدی، حدود ۱٫۵۲ واحد درصد سهم خوراکی و ۱٫۹۱ واحد درصد سهم غیرخوراکی بوده است. مسکن سهم قابلتوجهی از بخش غیرخوراکی دارد. ارتباطات با تورم ماهانه ۶٫۷ درصد بالاترین گروه اصلی بوده است. در طبقهبندی منتشرشده مرکز آمار، هیچ گروه اصلی در مرداد کاهش قیمت ماهانه نداشته است.
فاصله دو گروه در مقیاس نقطهای خیلی بزرگتر از مقیاس ماهانه است. خوراکی ۱۲۸ درصد در برابر غیرخوراکی ۶۸ درصد بهمعنی آن است که گرانی انباشته یکساله عمدتاً روی سفره خانوار نشسته است، در حالی که در مرداد فشار کمی به سمت خدمات و کالاهای غیرخوراکی هم رفته است.
در سطح اقلام منتخب، گزارشهای مبتنی بر همین دادهها رشد یکساله روغن نباتی جامد را حدود ۳۸۳ درصد، تخممرغ را حدود ۲۹۴ درصد، مرغ را حدود ۱۷۷ درصد و گوشت قرمز را حدود ۱۴۸ درصد ذکر کردهاند. روغن صدر جدول تورم نقطه به نقطه است؛ از طرفی سبزی و حبوبات و همچنین لبنیات و تخممرغ صدر جدول ماهانه هستند.
این الگو حاوی دو پیام مشخص است. نخست اینکه، شوک قیمتی روغن و چربیها ساختاری و انباشته است و به واردات، ارز و نوسان یارانه مربوط میشود و نه فقط نوسان یکماهه. نکته دوم اینکه، در مرداد فشار تازه بیشتر از سمت اقلام تازه و فسادپذیر بوجود آمده است؛ گوشت در مقیاس ماهانه آرامتر افزایش یافته اما سطح یکساله افزایش قیمت گوشت همچنان بسیار بالاست. نان از نظر نقطهای پایینتر از گوشت قرار دارد ولی تورم سالانهاش بالاست؛ یعنی گرانی نان زودتر شروع شده و در متوسط دوازدهماهه مانده است.
فاصله تورم سالانه میان دهک دوم و دهم به ۱۰٫۷ واحد درصد رسیده است؛ ماه قبل این فاصله ۹٫۶ واحد درصد بود. سهم خوراکی از تورم ماهانه برای دهک اول حدود ۲٫۴ واحد درصد و برای دهک دهم حدود ۱٫۰ واحد درصد است. یعنی همان افزایش قیمت سبزی و تخممرغ، بخش بزرگتری از بودجه خانوار کمدرآمد را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
۷. شهری، روستایی و استانها
شکاف شهر و روستا
براساس آمار انتشار یافته روستاها از تورم در ماههای اخیر بهشدت بیشتری تحت تاثیر قرار گرفتهاند. تورم نقطهای کل در روستاها برابر با ۱۰۸٫۴ درصد و در شهرها برابر با ۸۵٫۶ درصد بوده است. تورم نقطهای خوراکی در روستاها ۱۳۵٫۶ درصد و در شهرها ۱۲۶٫۳ درصد گزارش شده است.
تصویر تورم در استانها
بر اساس جدول استانی مرداد ۱۴۰۵ موارد ذیل قابل بیان است:
۱. تورم نقطهای کل از حدود ۷۴ درصد در تهران تا ۱۱۴٫۶ درصد در ایلام متغیر است.
۲. تورم نقطهای خوراکی در همه استانها بالای ۱۰۰ درصد است و از حدود ۱۰۶ درصد در سیستان و بلوچستان تا ۱۵۱٫۲ درصد در هرمزگان میرسد.
۳. نه استان تورم کل سهرقمی دارند.
۴. دوازده استان در خوراکی فاصله زیاد با میانگین دارند؛ از جمله هرمزگان، لرستان، آذربایجان غربی، کردستان، چهارمحال و بختیاری، ایلام، بوشهر، خراسان شمالی، کرمانشاه، کهگیلویه و بویراحمد، گلستان و موارد نزدیک به آنها.
۵. مازندران بالاترین تورم ماهانه را داشته و چهارمحال و بختیاری از کمترینها بوده است.
این شکاف ترکیبی از سبد متفاوت، وزن بالاتر خوراکی در استانهای کمدرآمد، هزینه حمل کالای فسادپذیر، ظرفیت تولید محلی و شوکهای منطقهای است. در این میان ضعف توزیع ملی بخشی از داستان است، اما علت اصلی سطح ۱۲۸ درصدی خوراکی در کل کشور نیست.
۸. جمعبندی تحلیلی
• نرخ تورم نقطه به نقطه و تورم متوسط ۱۲ ماهه با توجه به نرخ تورم ماهانه تورم هنوز در فاز شتاب قرار دارد. هر سه شاخص در مردادماه نسبت به تیرماه افزایش یافتهاند و آنگونه که در آمارها مشاهده تورم سالانه ۱۴۰۵ ماهبهماه سقف جدیدی را ثبت کرده است.
• تورم با دو سرعت متفاوت افزایش مییابد. خوراکیها سطح قیمت را نسبت به پارسال بیش از دو برابر افزایش دادهاند؛ اما غیرخوراکیها حدود دوسوم افزایش را تجربه نمودهاند. نکته اساسی در این میان آن است که خوراکیها رفاه فوری خانوار را تحت تاثیر قرار میدهند. به عبارتی افزایش قیمت خوراکیها با کاهش رفاه، بهخصوص در دهکهای پایین درآمدی همراه خواهد بود که به معنی افزایش نارضایتیها بهویژه در مناطق و استانهای کمتر توسعه یافته، استانهای مرزی و حتی روستاهاست.
• تورم این دوره بهشدت بر ضد دهکهای پایین درآمدی عمل مینماید. وزن بالاتر خوراکی در سبد مصرفی خانوارهای دهکهای پایین درآمدی به همراه نرخ بالاتر همان خوراکیها در ماههای اخیر، فشار مضاعف روی دهکهای پایین، روستاها و استانهای مرزی وارد خواهد ساخت.
• نیروهای مشخص و پیشبرنده تورم در ماههای اخیر خوراکیها از قبیل روغن و چربی (شوک بزرگ انباشته)، لبنیات و تخممرغ، گوشت، و در ماه جاری سبزیها هستند.
• تفاوت استانی را نباید با علل کلان ایجاد تورم اشتباه گرفت. جابهجایی کالا بین استانها حداکثر بخشی از شکاف ۴۰ تا ۵۰ واحد درصدی تورم خوراکیها را توضیح میدهد.
عدد ۱۲۸ درصد به عنوان تورم خوراکیها مسئلهای است که تا حد زیادی وابسته به بیانضباطی پولی پولی، افزایش نرخ ارز، کاهش عرضه و محدودیتهای پیشآمده در تجارت است.
مرداد ۱۴۰۵ / به تفکیک استان، گروه کالایی و دهک هزینهای
پایه شاخص: ۱۴۰۰ = ۱۰۰
نظر شما